Category: Istraživanja

Ostrvo Lastavica nalazi se na samom ulazu u Bokokotorski zaliv, između rtova Arza i Oštro. Stari naziv ostrva, Scoglio Rondoni, potiče iz mletačkog perioda: il rondone (ital.) je crna čiopa, vrsta brze ptice nalik lastavici (lat. Apus apus). Ostrvo ima izuzetan položaj – s njega se pogled pruža daleko i ka otvorenom moru i ka unutrašnjosti zaliva. Zbog svojih prirodnih karakteristika, izuzetno oštrih i strmih hridi, ostrvo je teško pristupačno, čak i po mirnom ljetnjem vremenu. Plovilima je pristup moguć samo sa sjeverne strane, koja je nešto pitomija i gdje i danas postoji očuvano omanje mulo (pristan) iz austrougarskog perioda.

For Mamula jedan je od tri fora koji čine prvu liniju odbrane tvrđave Boka Kotorska. U skladu s Uredbom br. 5994 Opšte uprave za inžinjeriju u Beču 1850. godine, Uprava za inženjerske radove u Kotoru (die K.u.K Genie direction) počela je pripremati prvi nacrt za trajno utvrđivanje na ostrvu Rondoni (Lastavica), na ulazu u Bokokotorski zaliv. Na Lastavici je u periodu 1850–1854. godine izgrađeno ovo impresivno vojno utvrđenje. Radovima je rukovodio admiral Lazar Mamula.

Lazar Mamula (1795-1878) rođen je kao sin kapetana carsko-kraljevske Vojne krajine (nem. Militärgrenze). Obrazovanje je stekao u gimnaziji i na Carsko-kraljevskoj inženjerijskoj akademiji u Beču, a vojnu karijeru započeo je 1815. godine u inženjerijskom korpusu. Brzo je napredovao u karijeri i bio ključna osoba u izgradnji više vojnih utvrđenja (Franzensfeste, Lissa, Komorn).

Godine 1841., unaprijeđen je u čin majora i postavljen za direktora inženjerije za Tirol i Vorarlberg u Insbruku.

Godine 1848., na zahtjev njemačkog upravnika carstva, nadvojvode Johanna, koji je bio upoznat s Mamulinim iskustvom i sposobnošću, pozvan je u ratni odjel u Frankfurtu na Majni, uz imenovanje u čin pukovnika. Ovu časnu dužnost je odbio i stavio se na raspolaganje banu Josipu Jelačiću u Hrvatskoj.

Godine 1849. dodijeljen je kao pukovnik trupama ispred Petrovaradina pod komandom grofa Lavala Nugenta (1777-1862). Po Nugentovom nalogu, zadužen je da nadgleda ovu tvrđavu i učvrsti položaje, te je 29. marta odbio napad neprijateljskog garnizona, gdje je ne samo zadržao položaje carske vojske, već je spriječio i dalji prodor neprijatelja ka Srijemu i Slavoniji. Za ovaj podvig nagrađen je viteškim križem Vojnog reda Marije Terezije i Vojnim zaslužnim križem.

Godine 1852. imenovan je za vojnog i civilnog guvernera, te za komandujućeg generala Dalmacije. U ovom svojstvu razvio je značajne humanitarne aktivnosti koje su mu među stanovništvom donijele nadimak „otac Mamula“.

Godine 1865. penzionisao se sa činom feldmaršala.

Lazar Mamula je višestruko odlikovan priznanjima, među kojima su najvažniji: stvarni tajni savjetnik, doživotni član Doma lordova carskog savjeta, nosilac KK pješadijskog puka br. 25, Veliki krst austrijskog Leopoldovog reda s ratnom dekoracijom viteškog krsta, vitez austrijskog Krunskog reda I klase, vitez Vojnog reda Marije Terezije i nosilac Vojnog zaslužnog krsta s ratnom dekoracijom¹.

Mamula pripada tipu utvrđenja pod nazivom for. To su manja, stalna utvrđenja u sklopu pojasne tvrđave, uređena na način da mogu samostalno organizovati odbranu. Forovi su raspolagali ljudstvom, tehnikom, municijom i bili opskrbljeni svim što je neophodno za autonoman život i za vođenje borbe. For Mamula izgrađen je kao kružna višespratna kula s flankirnim topovima u kazamatima i s dvije kazamatne baterije (istočnom i zapadnom) od po šest topova. S razvojem novog oružja, prije svega izolučenog topa (1858–1863) i brizantne granate, naoružanje kojim je tvrđava raspolagala postalo je prevaziđeno. Uz to, njeni visoki i nedovoljno debeli zidovi izgubili su odbrambenu ulogu. Tako je ova tvrđava, samo deset godina nakon izgradnje, bila skoro neupotrebljiva za cilj zbog kojeg je građena. Da bi se utvrđenje Mamula osavremenilo i prilagodilo novom naoružanju, 1875. godine izvršena je značajna intervencija u vidu dogradnje merzerske baterije u prostoru na južnom dijelu utvrđenja, između centralnog dvorišta i spoljnjeg bedema. Objekti merzerske baterije prva su bokeljska utvrđenja pri čijoj je gradnji korišćen beton. Beton nije bio armiran, a služio je uglavnom za pokrivanje ravnih krovova, hodnih površina, postolja topova. Merzerska baterija na Mamuli sastoji se od položaja za četiri topa kalibra 210 mm, prostorija za smještaj topovske municije i centralne pancirne osmatračnice. Na taj način je domet topova na moru povećan do 10,5 km, što je tvrđavu ponovo stavilo u funkciju. U početku je tvrđava posjedovala oko 40 topova raznih kalibara. Prvi svjetski rat (1914) dočekala je naoružana sa četiri merzera M-1873 kalibra 210 mm, osam topova M-95 kalibra 80 mm i 10 topova M-75/96 kalibra 80 mm. Bila je opremljena i jednim reflektorom.

Tokom Prvog svjetskog rata Francuska ratna flota je devet puta uplovljavala u vode Jadrana i u njima se kratko zadržavala. U toku tih krstarenja, tri puta je napala utvrđenja na ulazu u Bokokotorski zaliv. Prvi napad izveden je 1. septembra 1914. godine, u 7.30. Flota pod komandom admirala Laperera (Auguste Boué de Lapeyrère) otvorila je vatru ka Mamuli s udaljenosti od 13.000 metara. Gađanje je vršeno sa 10 granata po topu (305 mm) i trajalo je 15 minuta. Na foru Mamula nije bilo veće štete. Topovi s Mamule nisu otvarali vatru, jer su francuski brodovi bili van dometa. Ovaj prvi napad bio je i jedini planski izvedeni napad na forove na ulazu u Boku Kotorsku; dva sljedeća napada nisu bila planirana.Drugi napad desio se 19. septembra 1914. godine, a izvela ga je pojačana Druga laka divizija brodova, kojom je komandovao kontraadmiral Sene (Scenes). Francuski brodovi su se zbog magle neplanirano približili obali na oko 5.000 metara, posada utvrđenja ih je uočila i na njih je otvorena vatra. Brodovi su gađani s Luštice, topovima kalibra 150 mm i dometa 10,5 km, i s rta Oštro, merzerima kalibra 210 mm, dok s Mamule nije dejstvovano.

Kada su francuski brodovi uzvratili vatrom, for Mamula je pogođen s daljine od 5.000 metara. Jedna granata od 305 mm podigla je zemljani sloj na grudobranu, probila 12 metara zida i zemlje i eksplodirala u vojničkoj kuhinji i samoj kružnoj kuli. Druga je srušila dio bedema. Napadnuta su sva tri fora (Mamula, Arza i Oštro), pri čemu je jedan mornar preminuo, a dvojica su ranjena.

Treći napad izveden je 17. oktobra 1914. godine. Mamula nije gađana. Ovaj napad bio je ujedno i posljednji slučaj da je neki ratni brod gađao tvrđave na ulazu u Boku Kotorsku. Dana 14. januara 1914. godine, francuska podmornica Monž (Monge) došla je pred ulaz u Boku i tu ostala dva dana.

Utvrđenje na ostrvu Lastavica je naknadno dobilo naziv Mamula. O tome svjedoči tekst telegrama od 31. avgusta 1865. godine.

Prevod telegrama glasi:

Prvi ađutant vojske, njegovoj Ekselenciji gospodinu F.M.L. baronu Mamuli u Zadru. Beč 31. avgusta 1865.

Njegovo Veličanstvo car me je ljubazno zadužio da Vašoj ekselenciji poželim sreću u zasluženoj penziji i u isto vrijeme najljubaznije naredio da će se kao trajni podsjetnik na Vašu ekselenciju u Kraljevini Dalmaciji, ime utvrđenja „Scoglie Rondoni“ kod Kotora od sada promeniti i zvati „tvrđava Mamula“.

Iz K.U.K. telegram glavna stanica Zadar. Telegram br. 1949 poslat iz Bečkog dvora 31. avgusta 1865. u 12 časova u 10 minuta, stigao u Zadar 31. avgusta u 1 čas i 35 minuta.

Mamula pripada tipu utvrđenja pod nazivom for. To su manja, stalna utvrđenja u sklopu pojasne tvrđave, uređena na način da mogu samostalno organizovati odbranu. Forovi su raspolagali ljudstvom, tehnikom, municijom i bili opskrbljeni svim što je neophodno za autonoman život i za vođenje borbe. For Mamula izgrađen je kao kružna višespratna kula s flankirnim topovima u kazamatima i s dvije kazamatne baterije (istočnom i zapadnom) od po šest topova. S razvojem novog oružja, prije svega izolučenog topa (1858–1863) i brizantne granate, naoružanje kojim je tvrđava raspolagala postalo je prevaziđeno. Uz to, njeni visoki i nedovoljno debeli zidovi izgubili su odbrambenu ulogu. Tako je ova tvrđava, samo deset godina nakon izgradnje, bila skoro neupotrebljiva za cilj zbog kojeg je građena. Da bi se utvrđenje Mamula osavremenilo i prilagodilo novom naoružanju, 1875. godine izvršena je značajna intervencija u vidu dogradnje merzerske baterije u prostoru na južnom dijelu utvrđenja, između centralnog dvorišta i spoljnjeg bedema. Objekti merzerske baterije prva su bokeljska utvrđenja pri čijoj je gradnji korišćen beton. Beton nije bio armiran, a služio je uglavnom za pokrivanje ravnih krovova, hodnih površina, postolja topova. Merzerska baterija na Mamuli sastoji se od položaja za četiri topa kalibra 210 mm, prostorija za smještaj topovske municije i centralne pancirne osmatračnice. Na taj način je domet topova na moru povećan do 10,5 km, što je tvrđavu ponovo stavilo u funkciju. U početku je tvrđava posjedovala oko 40 topova raznih kalibara. Prvi svjetski rat (1914) dočekala je naoružana sa četiri merzera M-1873 kalibra 210 mm, osam topova M-95 kalibra 80 mm i 10 topova M-75/96 kalibra 80 mm. Bila je opremljena i jednim reflektorom.

Tokom Prvog svjetskog rata Francuska ratna flota je devet puta uplovljavala u vode Jadrana i u njima se kratko zadržavala. U toku tih krstarenja, tri puta je napala utvrđenja na ulazu u Bokokotorski zaliv. Prvi napad izveden je 1. septembra 1914. godine, u 7.30. Flota pod komandom admirala Laperera (Auguste Boué de Lapeyrère) otvorila je vatru ka Mamuli s udaljenosti od 13.000 metara. Gađanje je vršeno sa 10 granata po topu (305 mm) i trajalo je 15 minuta. Na foru Mamula nije bilo veće štete. Topovi s Mamule nisu otvarali vatru, jer su francuski brodovi bili van dometa. Ovaj prvi napad bio je i jedini planski izvedeni napad na forove na ulazu u Boku Kotorsku; dva sljedeća napada nisu bila planirana.Drugi napad desio se 19. septembra 1914. godine, a izvela ga je pojačana Druga laka divizija brodova, kojom je komandovao kontraadmiral Sene (Scenes). Francuski brodovi su se zbog magle neplanirano približili obali na oko 5.000 metara, posada utvrđenja ih je uočila i na njih je otvorena vatra. Brodovi su gađani s Luštice, topovima kalibra 150 mm i dometa 10,5 km, i s rta Oštro, merzerima kalibra 210 mm, dok s Mamule nije dejstvovano.

Kada su francuski brodovi uzvratili vatrom, for Mamula je pogođen s daljine od 5.000 metara. Jedna granata od 305 mm podigla je zemljani sloj na grudobranu, probila 12 metara zida i zemlje i eksplodirala u vojničkoj kuhinji i samoj kružnoj kuli. Druga je srušila dio bedema. Napadnuta su sva tri fora (Mamula, Arza i Oštro), pri čemu je jedan mornar preminuo, a dvojica su ranjena.

Treći napad izveden je 17. oktobra 1914. godine. Mamula nije gađana. Ovaj napad bio je ujedno i posljednji slučaj da je neki ratni brod gađao tvrđave na ulazu u Boku Kotorsku. Dana 14. januara 1914. godine, francuska podmornica Monž (Monge) došla je pred ulaz u Boku i tu ostala dva dana.

Podmornica se, prema izvještaju njenog komandanta, približila na 800 metara liniji Oštro – Mamula i tada je gađana s fora Mamula i fora Punta Oštro. Dana 29. decembra 1915. godine, podmornica Monž je pod komandom Rolana Morijoa (Roland Morillot) patrolirala u neposrednoj blizini ulaza u Boku. Podmornicu je uočio, pogodio i potopio austrougarski razarač Helgoland. For Mamula je od 1854. pa sve do 1918. godine bio isključivo vojni objekat, naoružan i u funkciji.

Po strukturi, utvrđenje se sastojalo od sljedećih objekata: 1. kružna kula s kazamatima za topove na dva nivoa, podzemnim rezervoarom za vodu i osmatračnicom na vrhu; 2. spoljnji bedem lučnog oblika (~ 3/4 kruga), s istočnom i zapadnom kazamatnom baterijom na donjem nivou; na gornjem nivou bedema bile su osmatračnice (baterije su imale svoje osmatračnice – istočnu i zapadnu), pješadijski i mitraljeski položaj; 3. centralno dvorište – prostrani uzdignuti poligon za obuku i vježbe vojske, ispod koga se nalazi glavni rezervoar za vodu zapremine približno 420 m3; 4. donje dvorište koje okružuje gornji plato i omogućava komunikaciju između prostorija spoljnjeg bedema i kružne kule; 5. merzerska baterija (210mm) s centralnom pancirnom osmatračnicom; 6. Kamenom ozidani i popločani rov koji okružuje utvrđenje.

Tvrđava je okružena dubokim, ozidanim i popločanim rovom i strmim stijenama. Rov opasuje kružnu kulu i skoro čitav spoljnji bedem. Na stijenama oko utvrđenja bili su raspoređeni osmatrački položaji. Cijelo ostrvo, van utvrđenja, bilo je premreženo putevima i stazama koje su vodile do ostrvskih položaja za osmatranje. Većina tih komunikacija ostala je sačuvana do danas.

Pristup plovilima moguć je samo na sjevernoj strani ovog stjenovitog ostrva, gdje je obala nešto blaža i pitomija. Tu je, za potrebe utvrđenja, sagrađeno omanje mulo, od koga se uzanom popločanom stazom dolazi do ulaza u tvrđavu. Staza prati konfiguraciju terena, a denivelacija je savladana blagim nagibom i kamenim stepeništem. Uz mulo se nalazi manji kameni objekat, stražara za kontrolu odlazaka i dolazaka. Staza se završava kod podiznog mosta ispred ulazne kapije tvrđave.

Kružna kula je centralna građevina kompleksa. Prostorije u prizemlju i na spratu nižu se oko otvorenog unutrašnjeg popločanog dvorišta s bunarom, ispod koga je kružni rezervoar za vodu zapremine oko 225 kubika. Unutrašnjost kule radijalno je podijeljena na 14 prostorija: 12 kazamata za smještaj i dejstvovanje topova, ulazni koridor s teretnim liftom i prostor sa spiralnim stepeništem koje vodi do krovne terase.

Na terasi, zaštićenoj visokim i širokim ogradnim zidom, nalazi se površina za osmatranje i dejstvovanje. Za dopremanje oružja i municije na terasu korišćen je teretni lift ².

Istorijska i arhivska građa bile su glavni izvor podataka za ovdje izloženo istraživanje utvrđenja Mamula koje su izvršili članovi stručnog tima Studija za konzervaciju PROJEKTOR iz Tivta u periodu 2015-2016. godine. Pored lokalnih istorijskih arhiva, značajna dokumentacija čuva se u istorijskim arhivima u Splitu, Zadru i Puli (Hrvatska), kao i u Ratnom arhivu u Beču u okviru Državnog arhiva Austrije (Das Österreichische Staatsarchiv-Vienna Kriegsarchiv). U daljem tekstu biće opisani neki od značajnijih dokumenata koji se odnose na utvrđenje Mamula.

Ovaj dokument dio je fonda pod nazivom Inland C-III Cattaro Ratnog arhiva u Beču. Datiran je u sredinu 19. vijeka. Ovo je mapa izrađena na papiru ~A0 formata, crnim i crvenim tušem. Ovaj dokument predstavlja mapu Topljanskog zaliva s označenim položajima austrougarskih tvrđava i drugih vojnih objekata iz sredine 19. vijeka, zajedno s njihovom međusobnom udaljenošću i linijama komunikacije.

Dokument označen brojem 27 i dio je fonda pod nazivom Inland C-III Cattaro Ratnog arhiva u Beču. Mapa je izrađena 1875. godine, na papiru ~ A0 formata, crnim, crvenim i plavim tušem. Na mapi su označeni položaji svih austrougarskih utvrđenja i položaja na području Boke, Grblja, Paštrovića – sve do albanske granice.

Dokument označen brojem 26 i dio je fonda pod nazivom Inland C-III Cattaro, Ratnog arhiva u Beču. Datiran je 25. juna 1869. godine. Ovo je mapa nacrtana na paus papiru ~A0 formata, crnim, crvenim i plavim tušem. Dokument predstavlja mapu Boke sa svim austrougarskim utvrđenjima, položajima i planom intervencija na njima. U legendi na dnu lista navedene su predložene intervencije za svaki objekat, i to:

• potpuna rekonstrukcija,
• zadržavanje zatečenog stanja,
• zadržavanje uz unapređenje, i
• potpuno uklanjanje.

Na mapi su označena i mjesta u zalivu gdje se nalaze torpedne stanice i minska polja. Ova mapa je značajna jer sadrži dragocjene podatke iz hronološke analize pojedinih utvrđenja i položaja.

Naredni prilog označen je kao 1850 Plan Litt A. Entwurf. Dio je fonda pod nazivom KVIII 69 E, Cattaro i datiran je 9. augusta 1850. godine. Nije potpuno jasno šta prilog predstavlja – da li je ovo jedna od varijanti za utvrđenje koje tek treba da bude izgrađeno na ostrvu, ili je riječ o nekom postojećem objektu, tj. o utvrđenju koje je postojalo na ostrvu prije izgradnje Mamule 1850. godine. Plan sadrži geodetsku podlogu ostrva s utvrđenjem, pristanom i pristupnom stazom, te poprečni i podužni presjek građevine. U gornjem lijevom uglu plana nalazi se mapa Boke na kojoj su označene ključne lokacije. Na planu se nalazi predložena struktura i broj vojnog osoblja koje bi trebalo da boravi u tvrđavi (260), kao i predračunska vrijednost izgradnje (175.000 forinti).

Ovaj dokument dio je fonda pod nazivom Inland CIII Castelnuova Ratnog arhiva u Beču. Dokument je izrađen u Kotoru, decembra 1888. godine. Prikazana je osnova prizemlja i prvog sprata utvrđenja Mamula, kao i podužni presjek zdanja. Osnove su prikazane detaljno, a presjek je dat šematski, bez bistijerni i fasada. Mjere crteža date su u klafterima. Ovo je jedini do sada pronađeni dokument koji svjedoči o izvornom stanju fora Mamula, prije intervencija koje su nastupile 80-ih godina 19. vijeka, kad je utvrđenje osavremenjeno i uvedena merzerska baterija.

Ovaj dokument predstavlja najznačajniji do sada pronađeni dokument o utvrđenju Mamula. To je tehnički crtež utvrđenja u razmjeri 1:800 i 1:400. Sadrži osnovu utvrđenja s osmatračkim položajima, pristanom i pristupnom stazom, tri osnove kružne kule, podužni presjek s kotiranim bistijernama za vodu i podatke o njihovoj zapremini, kao i nazive svih prostorija u utvrđenju.

Vrijednost narednih fotografija leži u tome što prikazuju izgled i stanje utvrđenja Mamula u periodu sa početka XX vijeka. Na prvoj fotografiji prikazana je Božićna misa 1916. godine. Na njoj se može vidjeti izgled i stanje utvrđenja, kao i broj vojnika koji su boravili na Mamuli.

Druga fotografija snimljena je sa mora i prikazuje sjevero-istočnu stranu ostrva sa utvrđenjem. Ostrvo je bez vegetacije, pa se jasno vide svi njeni djelovi i objekti.

Naredni tekst predstavlja izvod iz istraživanja pod nazivom Mamula 1914-1943, koje je za potrebe projekta obnove utvrđenja Mamula izvršio dr. Ivan Tepavčević sa Univerzitet Donja Gorica u Podgorici. Istraživanje je sprovedeno u periodu 2021-2022. godine. Ovom prilikom istražena je dokumentacija Državnog arhiva Crne Gore – PJ na Cetinju, Kotoru i Herceg Novom, Arhiva Jugoslavije (Beograd, Srbija), ACS – Državni arhiv Italije (Archivio centrale dello Stato), AUSSME – Državni vojni arhiv (Archivio ufficio dello Stato maggiore dell Esercito).

U 170 godina dugoj istoriji tvrđave Mamula, period od marta 1942. do septembra 1943. godine ostaće upamćen kao vrijeme stradanja stanovnika Boke Kotorske u borbi protiv fašizma i okupacije. U tom periodu je okupaciona italijanska vlast u tvrđavi Mamula oformila sabirni logor (zvanični naziv logora: Campo concentramento internati politici P.M. 155) u kome su zatvorenici bili uglavnom komunisti, simpatizeri komunista i članovi njihovih porodica. Ne zna se pouzdano koliko je ljudi prošlo kroz ovaj logor, jer različiti autori navode različite podatke.

Prema podacima SUBNOR-a Herceg Novi, u logoru Mamula, u logoru Prevlaka na Punti Oštro, u selu Kameno i tvrđavi Španjola Period zatočeništva trajao je od jednog mjeseca do jedne godine. U logoru su kao zatvorenici držani mnogi istaknuti i uticajni stanovnici bokeljskih gradova: filozof i publicista Veljko Korać, doktor Stevo Mrđen, Baro Vukasović i vajar Luka Tomanović iz Herceg Novog, matematičar Ernest Stipanić, prvoborac i političar Božidar Daro Petković i Miroslav Slaby iz Tivta i drugi. Ovo je priča o periodu i stradanjima koji se ne smiju zaboraviti i prema kojima se treba odnositi s najvećim pijetetom.


POČETAK DRUGOG SVJETSKOG RATA

6. 4. 1941. Kraljevina Italija je napala Jugoslaviju. Nakon Aprilskog rata, koji je trajao 11 dana, vojska Kraljevine Jugoslavije je kapitulirala. Italija je tada zauzeladjelove Slovenije, cijelu istočnu jadransku obalu, Hercegovinu, Crnu Goru, Metohiju, Kosovo i djelove Makedonije.

17. 4. 1941. Formiran je Privremeni administrativni komitet za Crnu Goru.

18. 5. 1941. Dekretom br. 452, Boka Kotorska, odnosno područje od Boke do Grude u Konavlima, ustanovljena je kao posebna provincija (Provincia di Cattaro) i ušla u sastav Kraljevine Italije.

22. 5. 1941. Dekretom Benita Musolinija uređena je okupatorska vlast u Crnoj Gori. Civilni komesarijat prerastao je u Vrhovni komesarijat, najviši organ vlasti koji je donio niz propisa za uređivanje društvenih odnosa u Crnoj Gori.

TRINAESTOJULSKI USTANAK

13. 7. 1941. U Crnoj Gori je otpočeo ustanak protiv okupatora, koji je ubrzo dobio opštenarodni karakter. Ustaničke snage brojale su više od 30.000 ljudi. Za deset dana oslobođen je veliki dio Crne Gore van većih gradova, Podgorice, Cetinja, Nikšića, Pljevalja i gradova na primorju. Tako je na oslobođenoj teritoriji bilo oko 280.000 stanovnika, dok ih je u okupiranom području ostalo oko 130.000. Tokom jula 1941. godine u skoro svim djelovima Jugoslavije podignuti su ustanci protiv okupatora.

15. 7. 1941. Zbog snažnog otpora ustanika, Italija je bila primorana da preduzme hitne mjere i angažuje 100.000 vojnika. Borbe između ustanika i daleko nadmoćnije italijanske vojske bile su žestoke i teške.

15. 8. 1941. Ustanak je ugušen i kompletna teritorija Crne Gore stavljena je pod kontrolu italijanske vojske.

3. 10. 1941. Formiran je Vojni guvernatorat sa sjedištem na Cetinju, kao nova glavna vlast u Crnoj Gori.

SABIRNI LOGOR MAMULA (Campo di concentramento)

Kraljevina Italija je u okupiranoj Boki Kotorskoj uspostavila čitav sistem zatvora i logora sa strogim režimom unutrašnje organizacije. Jedan od najozloglašenijih bio je u Kotoru, smješten u zgradi starog austrougarskog zatvora u Starom gradu. Uprkos okupaciji i represiji, komunistički pokret je sve više dobijao na brojnosti i snazi.

15. 12. 1941. Zbog borbe protiv komunista i velikog otpora naroda okupaciji,italijanske vlasti su donijele odluku da svaka divizija mora imati svoj sabirni logor. Tvrđava Mamula pripala je Diviziji Emilija. U borbama koje su vođene na ovom području italijanska vojska uhapsila je veliki broj komunista, članova njihovih porodica i simpatizera tog pokreta.

Sabirni logor Mamula formiran je u martu 1942. godine. Iako se u dokumentima kao zvanični datum osnivanja navodi 30. 3. 1942, postoje svjedočenja da su već 20. marta zatvorenici dovođeni na ostrvo.

Posljednji zatvorenici napustili su logor 18 mjeseci kasnije, polovinom septembra 1943. godine.

FUNKCIONISANJE LOGORA

Postojali su jasni propisi o načinu života na Mamuli, o komandi, ophođenju prema zatvorenicima, sanitetskoj službi, smještaju interniranih grupa, registrima i dokumentima, periodičnim izvještajima. Ipak, mnoga svjedočanstva govore da u stvarnom životu ti propisi nisu u potpunosti poštovani. Među zatočenima na Mamuli bilo je zatvorenika oba pola. Internirci su tretirani kao zatvorenici.

Bilo im je zabranjeno posjedovanje dragocjenosti – kod sebe su mogli imati najviše 20 tadašnjih italijanskih lira. Svaki kontakt između žena i muškaraca, civila i taoca bio je strogo zabranjen. Žene su bile zatvorene u kružnoj kuli tvrđave, muškarci civili u jednom krilu bedemskih kazamata, taoci u drugom. Na osnovu zabilježenih svjedočenja zna se da su u istočnom krilu bili smješteni zatvorenici iz Boke Kotorske, a u zapadnom oni iz šireg regiona (Konavli, Korčula, Trebinje, Mostar i dr.). Izolovan položaj (na ostrvu), nedostatak hrane i vode za piće, neudoban smještaj i neredovno snabdijevanje činili su život na Mamuli izuzetno teškim.

Svaki zatvorenik imao je poseban dosije, na čijem su omotu bili označeni redni broj, prezime i ime interniranog. Sadržaj dosijea činili su: predlog za interniranje od komande divizije i rješenje o internaciji prefekta iz Kotora, akt kojim je komanda naložila internaciju, (eventualno) odobrenje komande o otpuštanju i ostala dokumenta koja se odnose na dotično lice. Komanda logora bila je u obavezi da svakih deset dana šalje periodične izvještaje o brojnom stanju i promjenama nastalim dolascima i odlascima zatvorenika.

UNUTRAŠNJA SLUŽBA U LOGORU

Na ostrvu se nalazio stalni odred karabinjera i naoružanih vojnika. Veličina odreda je varirala u zavisnosti od broja interniraca, ali na Mamuli nikad nije bilo manje od jednog voda (najmanje 50 vojnika i deset karabinjera). Naredbama je bilo uređeno djelovanje straže, inspekcije, kao i obilazak oficirskih patrola u unutrašnjosti i neposrednoj okolini logora.

Komanda logora imala je propise za slučaj pobune, vazdušnog napada, požara i drugih neplaniranih događaja. Zadatak stražara bio je da spriječe svaki pokušaj bjekstva. U zvaničnim dokumentima nije zabilježeno nijedno bjekstvo s Mamule, što nije teško razumjeti: sve i da je neki zatvorenik uspio da se iskrade iz zaključanog kazamata i prođe pored zatvorskih čuvara i patrola, trebalo je neprimijećeno preplivati razdaljinu od 1,6 milja do najbližeg kopna. Novi zatvorenici su pri dolasku podvrgavani detaljnom pretresu.

Bilo im je dozvoljeno da nose vlastitu odjeću i zadrže lične predmete. Iz ćelija se izlazilo tri puta dnevno: jedan sat ujutru, jedan do dva sata u podne i jedan sat uveče. Pušenje je bilo dozvoljeno samo tokom dana, za vrijeme šetnje. Internirane žene smještane su u posebno odjeljenje. Bilo im je dozvoljeno da na otvorenom provode više vremena nego muškarci.

Zatvorenicima je bilo dozvoljeno da svakih 15 dana šalju svojim porodicama pisma, pri čemu je sva pošta bivala podvrgnuta strogoj provjeri i političkoj cenzuri.


DNEVNI RED

Dnevni red u logoru bio je poput vojničkog. Ustajanje je bilo u osvit zore, zatvorenici su na glas trube odlazili do kamenih korita na umivanje i do sanitarnih prostorija. Slijedio je zbor na centralnom platou tvrđave, kako bi se pozdravilo dizanje italijanske zastave. Za doručak su zatvorenici dobijali po jednu kutlaču crne tople tečnosti – neke vrste zamjene za kafu – i pola panjoke (oko 120 grama hljeba), što je bilo sljedovanje za cijeli dan. Nakon doručka su zatvarani u kazamate.

Za ručak su dobijali žitku čorbu – toplu tečnost s ponekim zrnom pirinča, pasulja ili makarona. Na vazduhu su ostajali 1–2 sata. Za večeru je svakog sljedovao po komad sira i limun ili narandža. Zbog ograničenog prostora i surovog ostrvskog okruženja, u tvrđavi nije bilo posla za zatvorenike, osim cijepanja drva za kuhinju, pranja posuđa za kuvanje hrane i sl. Uveče su zatvorenici ponovo okupljani na platou da bi odali počast zastavi. U kasnijem periodu, kada su vijesti s frontova bile nepovoljne za Italijane, disciplina na Mamuli je polako popuštala.

Zatvorenici su uz strogu pratnju mogli da izlaze iz tvrđave do mora na kupanje, a iz Meljina je dolazio vojni ljekar da pregleda one kojima je to bilo potrebno. Ispod kružne kule bila je uređena skromna radnja u kojoj se moglo kupiti duvana, nešto pića i poneka konzerva marmelade. Vremenom se prestalo i s pozdravljanjem zastave. Sastav zatvorenika – kako u pogledu socijalnog porijekla, tako i po stepenu krivice i načinu hapšenja – bio je veoma raznolik.

Logorska administracija ih je dijelila na one koji su spadali u nadležnost vojne i na one koji su spadali u nadležnost civilne vlasti. Svi zarobljeni partizani bili su u nadležnosti vojne vlasti, dok su oni koje je policija uhapsila na osnovu prijave da su komunisti spadali u nadležnost civilne vlasti. Među zatvorenicima je bio veliki broj boraca iz partizanskih jedinica s područja Hercegovine, Dubrovnika i Boke, određeni broj pripadnika organa narodne vlasti, članovi političkih organizacija NOP-a, članovi porodica boraca, taoci i osumnjičeni civili čija krivica nije bila dokazana.

U logoru se nalazio i jedan broj oficira i podoficira Vojske Kraljevine Jugoslavije. Zatvorenici su se razlikovali i po načinu dospijevanja u zarobljeništvo: jedan broj boraca zarobili su hercegovački četnici i ustaše, jedan broj italijanske jedinice, a bilo je i onih malobrojnih koji su se sami prijavili ili predali. Na Mamuli je bilo zatvorenika iz raznih društvenih slojeva: namještenika, činovnika, đaka, studenata, šegrta, pomoraca, vojnih lica, seljaka i radnika.

ŽIVOT ZATVORENIKA

Prema dokumentima o pravilima funkcionisanje logora, svaki zatvorenik je imao po jedan peškir, porciju / limenu posudu s poklopcem, kašiku, slamaricu s mjesečnim sljedovanjem od sedam kilograma slame za ležaj i 100 grama sapuna.

S druge strane, iz svjedočenja zatvorenika saznajemo da je to bilo samo na papiru i da se nije striktno primjenjivalo. Krajem 1942. godine u ćelijama su montirani improvizovani drveni kreveti na sprat. Iako su propisi nalagali da zatvorenici dobiju po dva vojnička ćebeta, najčešće bi ih dopalo po jedno. Vlažnost u ćelijama bila je velika, posebno za vrijeme kišnih perioda, dok je tokom ljetnjih mjeseci bilo zagušljivo i sparno.

U tvrđavi je bilo ukupno 14 prostorija za muške zatvorenike, po sedam u oba krila bedema sa kazamatima. Prema svjedočenjima, u jednoj prostoriji boravilo je između 40 i 100 osoba (podaci variraju u zavisnosti od izvora).

BROJ ZATVORENIKA

Prema podacima SUBNOR-a Herceg Novi, u logoru Mamula, u logoru Prevlaka na Punti Oštro, u selu Kameno i tvrđavi Španjola tokom 18 mjeseci (od marta 1942. do septembra 1943. godine) bilo je zatočeno ukupno 2.330 osoba, većinom muškaraca, ali i žena i djece. Ne postoje zvanični podaci o strijeljanim osobama ali se zna da na Mamuli nije bilo strijeljana.

Zdravstvena zaštita u logoru nije zadovoljavala potrebe zatvorenika, a praksa se umnogome razlikovala od propisanih normi. U izvještajima upućenim iz logora navodi se da sanitetskog materijala nema, te da je potrebno obezbijediti prostoriju za slučaj pojave zaraznih bolesti.

Iako je traženo stalno prisustvo jednog ljekara, komanda divizije je obezbijedila ljekara koji je samo povremeno obilazio bolesnike. Stoga je komanda logora za ukazivanje ljekarske pomoći koristila internirane ljekare: doktora Steva Mrđena, doktora Miroslava Felera i doktora Laufera. Prema zvaničnim podacima, u logorima Mamula i Prevlaka i u bolnici Meljine 35 zatvorenika umrlo je od bolesti, gladi i iscrpljenosti. Broj preminulih na samoj Mamuli nije poznat.

Jedina osoba koja je sahranjena na Mamuli bio je Baldo Miletić, mada se u nekim izvorima pominje i ime Pera Miovića. Miroslav Slaby, u djelu Bokeljski rodoljubi na Mamuli, takođe navodi B. Miletića kao jedinog sahranjenog na Mamuli. Poslije rata je izvršena ekshumacija i prenos Miletićevih posmrtnih ostataka na Hercegnovsko groblje.

RASPUŠTANJE LOGORA

Nakon kapitulacije Italije i povlačenja italijanske vojske, očekivalo se da logor preuzmu Njemci. Uz dopuštenje zatvorske komande, početkom septembra 1943. godine na ostrvo je pristao brod kojim su zatvorenici u više navrata evakuisani i prebačeni na poluostrvo Lušticu.

ZAVRŠETAK DRUGOG SVJETSKOG RATA U CRNOJ GORI

Njemačka okupacija završena je u decembru 1944. godine, kada su teritoriju Crne Gore preuzeli partizani. Time je označen kraj ratnih operacija u zemlji. Poslijeratni bilansi pokazali su da je na ovim prostorima tokom Drugog svjetskog rata poginulo oko 37.000 osoba, što je činilo 10% ukupnog stanovništva Crne Gore.

Početkom 2021. godine, tokom izvođenja pripremnih radova na spratu kružne kule, ispod više slojeva kreča, uočeni su ostaci bojenih i slikanih slojeva. Ubrzo nakon otkrića, radovi su zaustavljeni, a o nalazu je obavještena Uprava za zaštitu kulturnih dobara. Izvještaj o slučajnom nalazu upućen je Upravi za zaštitu kulturnih dobara. Nakon toga, na osnovu prethodno izdatih konzervatorskih uslova, započeo je proces konzervatorskih istraživanja otkrivenih nalaza, a nakon odobrenja projekta, pristupilo se sprovođenju konzervatorskih mjera.

Na spratu kružne kule nalazi se 12 prostorija trapezastog oblika, šaht za lift i hodnik sa spiralnim stepeništem. U skoro svim prostorijama (osim liftovskog okna) na zidovima i svodovima uočeni su ostaci bojenih slojeva i dekorativnog slikarstva. Ostaci bojenih slojeva nisu otkriveni u prizemlju, već samo prostorijama sprata kružne kule. Na početku istraživanja utvrđeno je da su zbog dugotrajne izloženosti unutrašnjosti kule atmosferskim uticajima u nekim prostorijama slikarski slojevi u prethodnim fazama uklonjeni, u nekim sačuvani u malom procentu, a u nekima su potpuno nestali.

Iz tog razloga, doneta je odluka da se konzervatorska istraživanja nastave u 7 prostorija. Istraživanje je rađeno neinvazivnom metodom, bez zadiranja u integritet kulturnog dobra, otvaranjem probnih sondi u gonjim slojevima krečnog premaza. Na osnovu preliminarnog uvida moglo se zaključiti da je slikarstvo imalo za cilj da stvori reprezentativni karakter prostorija sprata kule izdvajajući ih na taj način od ostatka cjeline. Značaj ovog istraživanja leži u jedinstvenosti nalaza, jer nije poznato da je dekorativno zidno slikarstvo otkriveno u drugim austrougarskim utvrđenjima.

Kako bi se dobio detaljniji uvid u izbor slikarskog materijala i boja, i potvrdile pretpostavke vezane za ovo dekorativno slikarstvo, pre konzervatorsko-restauratorskih radova izvršene su fizičko-hemijske analize bojenih slojeva, veziva i maltera. Na licu mjesta, uzeti su uzorci bojenog sloja sa slojevima originalnog maltera. Uzorci su analizirani u Laboratoriji za kamen i agregat Instituta za materijale Srbije (IMS).

Sprovedeni su istraživačko-ispitivački radovi na zidnom dekorativnom slikarstvu u 7 oslikanih prostorija. Tokom sondažnog ispitivanja došlo se do nekoliko važnih zaključaka:

• Sve površine zidova su prekrivene slojem nečistoća vezanim za bojeni sloj naknadnim krečnim premazima, tako da se tek na pojedinim očišćenim mjestima mogao sagledati sadržaj i naslutiti njihov originalni kolorit.
• Slikarstvo je izvedeno u seko tehnici.
• Topla crvena i oker boja su vidljivo najzastupljenije.
• Postojanje pravolinijskih bordura sa oslikanim floralnim šarama.
• Prisutnost dvoslojnog maltera, debljine do 3 cm.
• Dekorativno zidno slikarstvo je dosta oštećeno, sačuvano u fragmentima, uz prisustvo pukotina, oštećenja i bez stabilne veze sa nosiocem.
  

Na ovaj način, poslije više od sto godina, stvorili su se uslovi za restauraciju ovih zidnih oslika. Na osnovu sačuvanih fragmenata može se zaključiti da se radi o zidnom slikarstvu koje je imalo dekorativnu funkciju, nastalo tokom druge polovine 19. i početka 20. vijeka. Korišćene su boje pastelnih tonova, umjerenog intenziteta kao sto su topla oker, crvena, smeđa, siva, svijetlo plava, svijetlo ljubičasta i svijetlo zelena, koje su uobičajene i već viđene na objektima u Boki Kotorskoj sa slično dekorativno ukrašenim zidnim površinama iz istog perioda.

Kreč bio osnova svim korišćenim bojama. Pored kreča, boje sadrže različitu količinu drugih elemenata korišćenih u formi aditiva, stabilizatora, pigmenata i sl. Na osnovu ostataka, može se zaključiti da je, u skladu sa vremenom i upotrebnom funkcijom prostorija na spratu kule, autor vješto osmislio i geometrijski uklopio cjeline sa detaljima i simbolikom ornamentike. Ukrasna ornamentalna plastika uspješno je imitirana slikanjem. Istraživanja su otkrila bordure sa oslikanim stilizovanim floralnim ukrasima.

Na osnovu fizičko-hemijskih analiza utvrđeno je da su zidne dekoracije u prostorijama kružne kule i u hodniku sa spiralnim stepeništem rađene seko tehnikom na krečnom i krečno-cementnom malteru. Uočene su dublje i pliće pukotine, a nedostatak maltera kao podloge bojenog sloja uočen je na više mjesta i na većim površinama. Uočena su dva sloja maltera, prvi krečni grublji (krupnija granulacija) i drugi na kojem je slikano, dosta tanji i finiji, često sa dodatkom cementa.

Od svih oslikanih površina najveći dio zatečen je u lošem stanju. Ustanovljeno je da je uslijed prodora atmosferske vlage došlo do degradacije bojenog sloja na zidovima u svim prostorijama koje su oslikane. Bojeni sloj se ljuspa, izgubio je tonsku vrijednost, a na pojedinim partijama je potpuno otpao. Oštećenja su brojne pukotine, tamne mrlje kao i naknadni premazi. Na nekim mjestima došlo je do promjene boje uslijed djelovanja vlage.

Kako se funkcija prostorija mijenjala, prilikom adaptacije za novu funkciju nastajala su brojna mehanička oštećenja. Osim opisanih oštećenja, vidljivi su naknadni krečni premazi preko prvobitnih bojenih slojeva. Premazi su tonski različiti i sa različitim stepenom oštećenja. Poslednji sloj se najlakše uklanja, jer je najviše bio izložen neposrednom uticaju vlage. Osnovni sloj je čvrst, ali se mjestimično na lagani pritisak prstima kruni i drobi. Završni sloj je produžni malter, za čije je spravljanje korišćena mješavina krečnog i cementnog veziva. Ovaj sloj maltera je čvrst i na pritisak prstima se ne mijenja.

Donja podloga zidnih dekoracija bila je u lošijem stanju, jer je dejstvo atmosferske vlage u ozbiljnoj mjeri narušilo vezivnost kreča. Na više mjesta vidljiva su podklobučenja. Veća podklobučenja su retka. Bojeni sloj pretrpio je veća oštećenja nego sama podloga i nosač. Do podljuspavanja najviše je došlo u djelovima koji su naknadno preslikavani. Uzrok podljuspavanja su predebeli slojevi naknadno nanosene boje i jače vezivo.

Na osnovu uvida u postojeće stanje vidljiva su najmanje tri, a najviše pet naknadnih krečnih premaza preko originalnog bojenog sloja. Naknadni premazi su potamneli i zaprljani. Dejstvo vlage vizuelno se može uočiti na poslednjem bojenom sloju bijele boje na kojem su vidljiva crvenkasta obojenja. Prisustvo vlage prouzrokovalo je i pojavu soli na pojedinim mestima što je dodatno uticalo na degradaciju bojenog sloja. Metodom perkusije ustanovljeno je prisustvo podklobučenja, odnosno odvajanja maltera od zida kao nosača.

Nakon sprovedenih istraživačkih radova, tokom 2022. godine pristupilo se sprovođenju konzervatorskih radova i obnovi zidnih i dekorativnih površina zidnog oslika.